W ZSRR stopniowo kształtowała się demokracja. Odbyły się pierwsze wolne wybory na nowo wprowadzony urząd prezydenta ZSRR, w których wygrał Michaił Gorbaczow. Wbrew jego zamiarom demokratyzacja w ZSRR nie umocniła ustroju komunistycznego, ale przyspieszyła jego upadek. Wycofanie się z polityki imperialnej nie wpłynęło w znaŹczący sposób na sytuację gospodarczą. Pogłębiały się tendencje odśrodkowe - odradzały się aspiracje narodowe oraz konflikty religijne. Litwa jako pierwsza uchwaliła 11 marca roku deklarację przywrócenia niepodległości. Związek Radziecki nie uznał niepodległości Litwy i wysłał jednostki milicji w celu opanowania sytuacji. W starciach w styczniu 1991 r. zginęło 13 osób. Jednocześnie w Moskwie Gorbaczow utracił poparcie swoich wcześniejŹszych zwolenników. Wpływy zyskiwał jego współpracownik, prezydent Rosji Borys Jelcyn, zwolennik gruntownych zmian, m.in. podziału ZSRR. Przeciwni dalszym przekształŹceniom byli natomiast politycy związani głównie z KGB (policją polityczną). 19 sierpnia r. zorganizowali oni zamach stanu, nazwany puczem Giennadija Janajewa od nazwiska formalnego przywódcy zamachu, wiceprezydenta ZSRR.